نخستین پنل این همایش با موضوع «مبانی نظری قرآنی و مفهومی استکبارستیزی در منظومه فکری رهبر شهید (رحمت‌الله علیه)» در سالن شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد و سخنرانان به تبیین ابعاد قرآنی، مفهومی و اجتماعی مقابله با استکبار پرداختند.
استکبارستیزی؛ مؤلفه هویت‌بخش انقلاب اسلامی
حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدمحمود مرویان حسینی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در آغاز این پنل گفت: استکبارستیزی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قرآنی است که امام خمینی (ره) و رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) در ادبیات انقلاب اسلامی به آن پرداخته و ابعاد و ساحت‌های مختلف آن را تبیین کرده‌اند.
وی با بیان اینکه قرآن کریم به تعریف استکبار و معرفی مستکبران بسنده نکرده است، افزود: ویژگی‌ها، شیوه‌های رفتاری، ادعاها و راه‌های مقابله با مستکبران نیز در قرآن مطرح شده و شناخت این مؤلفه‌ها، مقدمه تنظیم رفتار خردمندانه در برابر جریان استکبار است.
مرویان حسینی با اشاره به ریشه لغوی استکبار اظهار کرد: کبر با خودبزرگ‌بینی و امتناع از پذیرش حق پیوند دارد؛ حالتی که انسان با بزرگ دیدن خود، نسبت به دیگران احساس برتری می‌کند و این تصور در رفتار فردی و اجتماعی او امتداد می‌یابد.
وی در تبیین تفاوت تکبر و استکبار در اندیشه رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) توضیح داد: تکبر بیشتر به یک صفت درونی و روحی اشاره دارد، اما استکبار ناظر به جنبه عملی و اجتماعی آن است؛ یعنی فرد یا جریان مستکبر، خودبرتربینی را در رفتار با دیگران آشکار می‌کند، آنان را تحقیر می‌کند، در امورشان دخالت دارد و برای خود حق تصمیم‌گیری درباره سرنوشت آنان قائل می‌شود.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، استکبار درونی و بیرونی را دو گونه قابل‌استخراج از آیات قرآن دانست و گفت: خودبرتربینی در بینش و نگرش، آسیبی فرهنگی و تربیتی است که می‌تواند به زیاده‌خواهی، رفتارهای فراتر از قانون و عدالت‌گریزی منجر شود. همین روحیه در عرصه اجتماعی، به شکل جریانی قدرت‌طلب و سلطه‌جو ظهور می‌کند.
وی با اشاره به سرپیچی ابلیس از فرمان الهی افزود: نخستین نمونه استکبار در روایتی که قرآن از تاریخ ارائه می‌دهد، رفتار ابلیس است. این سرپیچی سپس در رفتار انسان‌هایی تداوم‌یافته که دعوت الهی و توحید را نپذیرفته و با پیامبران مقابله کرده‌اند؛ بنابراین، مقابله با استکبار با مسیر دعوت توحیدی پیوند دارد.
مرویان حسینی در ادامه، جلوه‌های استکبار انسانی را در سه ساحت سیاسی، اقتصادی و علمی - فرهنگی تشریح کرد و گفت: فرعون از نمادهای برجسته استکبار سیاسی در قرآن است؛ جریانی که می‌خواهد اداره جامعه را به‌ناحق در اختیار بگیرد، مردم را تضعیف و تحقیر کند و خود را صاحب‌اختیار آنان بداند.
وی افزود: در اندیشه رهبر شهید (رحمت‌الله علیه)، روحیه استکباری یک نظام سیاسی موجب می‌شود آن نظام خود را برتر از دیگران بداند و برای اعمال سلطه بر ملت‌ها اقدام کند. فشارها، تحریم‌ها و دشمنی‌های نظام سلطه علیه ملت ایران نیز در همین چارچوب قابل‌بررسی است.
این استاد دانشگاه با معرفی قارون به‌عنوان نماد استکبار اقتصادی در قرآن بیان کرد: دستیابی به ثروت و امکانات، در انسان‌های کم‌ظرفیت می‌تواند به غرور، طغیان و برتری‌جویی بینجامد. در استکبار اقتصادی، قدرت مالی به ابزاری برای فشار بر ملت‌ها، تحقیر آنان و دخالت در مناسبات اقتصادی جوامع تبدیل می‌شود.
وی درباره استکبار علمی - فرهنگی نیز اظهار کرد: علم، دانش و فناوری می‌توانند در خدمت زیاده‌خواهی و سلطه قرار گیرند. رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) در تبیین صورت معاصر استکبار، به استفاده قدرت‌های طاغوتی از ابزار علم‌وفناوری برای گسترش تبعیض، نابرابری و جنگ‌افروزی توجه داده‌اند؛ ابزارهایی که دامنه سلطه‌جویی را از مرزهای یک کشور فراتر می‌برند.
مرویان حسینی، غرور و خودبرتربینی، لجاجت و حق‌ناپذیری، فرافکنی و اتهام‌زنی و غوغاسالاری، و پیمان‌شکنی را چهار شاخص برجسته جریان استکباری برشمرد و تأکید کرد: قدرت‌های استکباری با محور قراردادن خود، برای خویش حق مداخله در امور دیگر ملت‌ها قائل می‌شوند و ادعای مدیریت جهان را مطرح می‌کنند. نقض عهد و پیمان‌شکنی نیز از بارزترین مؤلفه‌های رفتاری این جریان است.
وی با اشاره به پیوند استکبارستیزی، حمایت از مستضعفان، مردم‌داری، عدالت‌خواهی و توحیدگرایی در هویت انقلاب اسلامی گفت: در منظومه فکری رهبر شهید (رحمت‌الله علیه)، استکبارستیزی جنبه هویت‌بخش دارد و استمرار هویت انقلاب اسلامی با ایستادگی در برابر سلطه پیوند خورده است.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی خاطرنشان کرد: این مقابله باید در اندیشه و رفتار مردم و مسئولان تداوم داشته باشد. استکبارستیزی در نگاه رهبر شهید (رحمت‌الله علیه)، حرکتی معقول، منطقی، برخوردار از پشتوانه علمی و تجربه‌شده است که با استقلال‌خواهی و عزت ملی پیوند دارد.
ضرورت تدوین مکتب علمی استکبارستیزی بر پایه اندیشه رهبر شهید (رحمت‌الله علیه)
ابوالقاسم فاتحی دهاقانی، جامعه‌شناس و عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در ادامه این پنل، بر ضرورت صورت‌بندی علمی اندیشه‌های رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) تأکید کرد و گفت: تجربه ایشان در پیوند حکمت نظری و عملی در میدان سیاست، گنجینه‌ای از دانش ضمنی پدید آورده است که باید در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی به دانش صریح، نظریه و الگوهای حکمرانی، تبدیل شود.
وی با پیشنهاد تدوین «مکتب استکبارستیزی» بر پایه اندیشه رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) افزود: وقتی از مکتب سخن می‌گوییم، منظور مجموعه‌ای برخوردار از موضوع، روش، قلمرو، نظریه و دکترین است. همایش‌های علمی باید با بهره‌گیری از توصیف‌های دقیق و غنی، از روایت صرف فراتر بروند و زمینه شکل‌گیری یک مکتب علمی قابل‌مطالعه در دانشگاه‌ها را فراهم کنند.
فاتحی دهاقانی با بیان اینکه شناخت منظومه فکری رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) نیازمند توجه به ارتباط اندیشه و شخصیت ایشان است، اظهار کرد: عناصر اصلی یک دستگاه فکری در ارتباط با یکدیگر و در مواجهه با مسائل شکل می‌گیرند. تجربه‌های حوزوی، دانشگاهی و سیاسی و حضور در میدان عمل، در شناخت این منظومه اهمیت دارد و نمی‌توان اندیشه را از شخصیت و تجربه صاحب آن جدا کرد.
وی با اشاره به نظریه اعتباریات اجتماعی علامه طباطبایی گفت: مفاهیم و نهادهای اجتماعی در بستر فرایندهای اجتماعی شکل می‌گیرند؛ ازاین‌رو، تجربه زیسته رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) ظرفیت مهمی برای فهم چگونگی شکل‌گیری مفاهیم و راهبردهای اجتماعی و سیاسی دارد.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی در تشریح الگوی پیشنهادی خود برای مطالعه این منظومه فکری بیان کرد: در این پژوهش، منظومه فکری رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) در پنج‌لایه جهان‌بینی، معرفت‌شناسی، ارزش‌های بنیادین، نظام هنجاری و رفتاری و نظام نمادین بررسی شده و بیانات ایشان متناسب با این لایه‌ها دسته‌بندی شده است.
وی روش پژوهش خود را توصیفی تحلیلی و مبتنی بر تحلیل زبانی معرفی کرد و افزود: هدف از تحلیل زبانی، آشکارکردن لایه‌های عمیق فکری و مفاهیمی است که گوینده برای انتقال آنها از واژگان مشخص استفاده می‌کند. این روش می‌تواند به شناسایی نظام فکری نهفته در بیانات و صورت‌بندی علمی آن کمک کند.
فاتحی دهاقانی با تأکید بر اینکه شناخت درست، مقدمه انتخاب راهبرد مناسب است، گفت: اگر استکبار را به‌درستی نشناسیم، ممکن است در انتخاب راهبرد و شیوه مواجهه با آن دچار خطا شویم. به اعتقاد من، بخشی از مشکلات کنشگران و رجال سیاسی در مواجهه با آمریکا نیز به شناخت ناکافی از ماهیت استکبار و استفاده از الگوهای ناکارآمد بازمی‌گردد.
وی ادامه داد: امام خمینی (ره) و رهبر شهید (رحمت‌الله علیه)، استکبار را در پیوند با واقعیت‌هایی همچون استعمار، عقب‌افتادگی، تحقیر ملت‌ها و غارت منابع آنها تبیین کرده‌اند؛ بنابراین، بحث آنان با معرفی مصداق‌ها و ارائه راهکارهای عملی همراه است.
این جامعه‌شناس، وحدت، انسجام و تولید قدرت را از راهکارهای ایجابی مقابله با استکبار برشمرد و اظهار کرد: در کنار این راهکارها، پرهیز از اختلاف و تفرقه نیز موردتأکید قرار گرفته است. ترویج مکاتب وابسته، گسترش اسلام آمریکایی، ترویج فساد، ترور فیزیکی و شخصیتی، جدایی دین از سیاست و تفرقه‌افکنی نیز در این چارچوب، از مسیرهای نفوذ و سلطه‌جویی به شمار می‌روند.
وی با تأکید بر ماهیت حکومتی تجربه رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) گفت: روایت ایشان از استکبار و استکبارستیزی، حاصل تجربه‌ای صرفاً فردی نیست، بلکه پشتوانه آن، تجربه در عالی‌ترین سطح رهبری سیاسی و مواجهه با رخدادهای ایران و دیگر کشورهای منطقه است. دانشگاه‌ها باید این تجربه‌ها را به نظریه، الگوهای حکمرانی و سیاست‌های قابل‌استفاده تبدیل کنند.
فاتحی دهاقانی در توضیح لایه ارزش‌های بنیادین در الگوی پیشنهادی خود افزود: دفاع از مظلوم، عدالت‌خواهی، مقاومت، استقلال، دانایی، علم‌وفناوری و حضور در مرزهای دانش، از مفاهیمی هستند که می‌توان در بررسی نظام ارزشی منظومه فکری رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) به آنها توجه کرد.
وی با بیان اینکه بخش گسترده‌ای از بیانات بررسی‌شده در پژوهش او به لایه هنجاری و رفتاری اختصاص دارد، اظهار کرد: این لایه نشان می‌دهد در مواجهه با استکبار، چه رفتارهایی باید پذیرفته و از چه رفتارهایی پرهیز شود؛ ازاین‌رو، ارتباط مستقیمی با زندگی و کنش اجتماعی دارد.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی درباره اهمیت لایه نمادین نیز گفت: شعارها، پرچم‌ها و مناسبت‌هایی مانند سیزدهم آبان، حامل معنا و نشانه‌های راهنما هستند. اهمیت این نمادها سبب شد در الگوی پیشنهادی، آنها را به‌صورت مستقل از هنجارها بررسی کنم.
وی با انتقاد از کم‌کاری دانشگاه‌ها در تولید علوم انسانی و اجتماعی متناسب با نیازهای جامعه خاطرنشان کرد: بهره‌گیری از اندیشه متفکران جهان ضروری است، اما در کنار شناخت و نقد آنها، باید ظرفیت اندیشه متفکران خود را نیز بشناسیم و از آن برای تولید دانش استفاده کنیم. اندیشه‌های امام خمینی (رحمت‌الله علیه)، رهبر شهید (قدس الله نفسه‌الزکیه) و علامه طباطبایی از ظرفیت‌هایی است که دانشگاه‌ها باید برای صورت‌بندی علمی و نظریه‌پردازی بر پایه آنها اهتمام بیشتری داشته باشند.
نظر شما